Filíocht: (STANDARD 5)
Gealtle Áine Ní Ghlinn
Téamaí
- Cad is gealt ann?
- Claonadh
- Ord á úsáid chun cnó a bhriseadh
- Magadh faoin sochaí coimeádach
- Soineantacht an pháiste
- Géarchúis an linbh
- Aoir éadrom ar mheabhairghalair i measc an phobail
- Cur síos faisnéiseach
- Gach duine ina steillbheatha
- Ag súil le hionsaí
- Ag magadh faoi na gnáthdhaoine
- An focal deireanach fágtha ag an bpáiste
- Gealt ar an mbus
- Sceimhle ar na paisinéirí
- Fios ar na seirbhísí éigeandála
- Gardaí agus arm ag fanacht leis an mbus
- Dochtúir leis na gléasanna smachtú ag fanacht
- An gealt ag imeacht faoi smacht na ndochtúir
- Osna faoisimh ó na paisinéir
- Ceist an pháiste
- Íomhánna
Sraith de phictiúir ghreannmhara
Pictiúr di fhear ar an mbus agus an tionchar atá aige ar na paisnéirí eile - Siombailí
Ag caitheamh pitseámaí = as do mheabhair
Mála cáipéisí agus babhlaer = normáltacht, - Friotal
An oiriúnach don ábhar
Léiríonn an friotal an cíor thuathail ar an mbus - Atmaisféar
Cruthaítear teannas, sceimhle agus míchompord ar an mbus - Uaim
Úsáid forleathan d’uaim a chuireann leis an ngreann - Athrá
Cuireann sé le drámaíocht an dáin - Greann
Sa chur síos a tugtar ar na pearsana sa dán:
gealt
fear an bhriefcase
Bean
máthair
tiománaí an bhus
na gardaí i agus an t-arm
na dochtúirí - Caint díreach
beocht
drámaíocht - Abairtí
gearr
alán briathra = béim ar ghastacht na n-eachtraí
tús na habairte mar an gcéanna = rí-rá
sraith pictiúr - Codarsnacht
idir an gealt agus na daoine coimeádacha
soineantacht an pháiste
agus claontacht na ndaoine eile
comhionannas idir an páiste agus an ghealt
- Saorvéarsaíocht
- Rithim na gnáthchainte
- Dlúthbhaint idir teideal agus téama
- Comhartha ceiste
- Ciallaíonn ‘Gealt’ duine le galar intinne
le Cathal Ó Searcaigh
Téamaí
- Áilleacht na háite
- Áit dhúchais an fhile
- Spreagann sé rabharta filíochta
- Codarsnacht idir Dún na nGall agus Baile Átha Cliath
Íomhánna
- Clapsholas smólaigh
- Buicéad stáin na spéire
- Siolastrach Ghleann an Átha
- Briathra ag blathú
- Cloigíní gorma
- Brúch bhailte balscóideacha
- Gleo tráchta
- Ciúnchónaí sléibhe
- An ceo le teacht na hoíche
- Ceol agus drámaíocht
- Comhbhá an fhile lena áit dhúchais
- Fuaim shíochánta
- Blas pearsanta áitiúil:
Caiseal na gCorr
Inis Bó Finne
Gleann an Átha
Fána Bhuí
Mín na Craoibhe
Atmaisféar ciúin síochánta:
- Gutaí fada
- Fuaim bhog “s”
- Buaileadh na gcloigíní
- Uaim
- Chun mórán a rá i mbeagán focal:
clapsholas smólaigh
ciúnchónaí sléibhe
- Idir na fuaimeanna garbha agus na fuaimeanna boga ceolmhara
- Codarsnacht a chloisteáil:
an chathair – athrá ar an bhfuaim gharbh “ch” agus an consan pléascach “b”
an tuath – gutaí fada = atmaisféar an tsuaimhnis
- Saorvéarsaíocht
- Comhfhuaim idir líne a agus líne c
- Grá don dúlra
- Grá do chiúnas na háíte
- Grá don áit dhúchais
- Grá an duine eile do Bhaile Átha Cliath
Le Seán Clárach Mac Domhnaill
Téamaí
Is caoineadh é ar éirí amach na nGael Albanach (1745) ar son an Phrionsa Seárlas Éadbhard Stíobhart agus an buille marfach a tugadh do réim na nGael in Albain
- Áilleacht agus simplíocht na cainte
- Amhrán Seacaibíteach
- Fallás na Truamhéala
Íomhánna
| ag caoi | brón |
| buachaill beo | laoch óg |
| mo laoch | uaisle |
| mo ghille mear | cróga |
| mo Shaesar | ríoga |
| cuach | dúlra ag déanamh comhbhrón |
| fíorchaoin uaisle | na taoisigh |
| saoithe is suadha | fir léannta / filí |
| Phoebus | grian |
| ar chaomhchneas | truafhallas, brat gruama ar an ngealach |
| saobha ar spéir | trína chéile |
| spéirling mhór | stoirm |
| an leon | laochas |
| cruachruit cheoil | siombal na cruthaitheachta/ filíochta |
| éigse i ngruam | faoi bhrón |
Friotal
- Oiriúnach do théama an dáin agus na mothúcháin
- Atmaisféar an-bhrónach, uaigneach, éadóchasach tríd síos.
- Tá an dúlra ag caoineadh an imeachta agus claochlaithe
- Alán samplaí d’uaim agus d’aicill sa dán.
- Meadaracht an chaointe
- Patrún na ngutaí
- Rann 1 (í / ua / ue / ó ) *4
- Curfá (é / é / í / a ) *4
- Uaim bímse buan ar b uairt …
- Brón faoi dhroch-staid na tíre
- Uaigneas i ndiaidh na seanlaochra
- Cumha, ag féachaint siar ar an seansaol
- Moladh do na filí
Jack
le Máire Mhac an tSaoi
Téamaí
- Cuimhní an fhile ar leannán
- Léargas ar shaol / luachanna na tuaithe
- Siombal é Jack de na luachanna
- Cuimhní speisialta pearsanta a bhaineann leí
Íomhanna
| Strapaire fionn | Láidreacht |
| Mac feirmeora | Luachanna na tuaithe |
| Úrlár soimint | Atmaisféar na hallaí rince |
| A ghéaga ... | Grá |
| Gáire ciúin | Beagbheann ar chách |
| Léine bhán | Ag cur crutha air féin |
| Samhradh | Ré glórmhar in óige an fhile |
- Friotal gonta saibhir
- Macallaí na teanga traidisiúnta
- Oireann an friotal don téama agus don ábhar
- Codarsnacht idir saol atá in ndán don chailín agus don bhuachaill.
- Is cuairteoir í an chailín
- Is leaid áitiúil é an buachaill
- Saorvéarsaíocht
- 4 líne i ngach rann
- 4 bhéim sa líne
- Comhfhuaim dheiridh tríd síos ( í)
- Grá
- Maoithneachas
- Brón
- Áthas
- Cumha
- Uaigneas
- Lúcháir
- Bród
- Liric phearsanta – tionchar a bhí ag Jack uirthi
Faoiseamh a Gheobhadsa
le Máirtín Ó Direáin
Téamaí
- Saol an oileáin agus an faoiseamh atá le fáil ag an bhfile ann
- Uaigneas an fhile i measc sluaite na cathrach
- An codarsnacht a fheiceann sé idir saol na tuaithe agus saol na cathrach
- Ní áit in Éirinn atá i gceist ag an bhfile ach na daoine san áit sin.
- Ciallaíonn faoiseamh sos nó fuascailt
- Faigheann an file fuascailt i measc a mhuintir in Árainn.
- Liric ghairid
- Dán gairid simplí
- Gontacht
- Snoiteacht
Íomhánna
Tá dhá phictiúr ós ár gcomhair
- Aoibhneas an oileáin
- Cíor thuathail na cathrach
- An t-oileán = saol idéalach
- An chathair = saol gránna
- Friotal gonta simplí
- Bunaithe ar rithim nádúrtha na cainte
- Easpa ornáidíochta
- Tá an dán bunaithe ar chodarsnacht
- Saol na tuaithe = áit fháilteach dhúchasach = atmaisféar ciúin síochánta
- Saol na cathrach = áit duairc uaigneach = atmaisféar lán le teannas
- Ag tús gach véarsa agus ag deireadh gach véarsa
- Treisíonn sé uaigneas an fhile sa chathair
- Treisíonn sé dúil an fhile filleadh ar an oileán
- Úsáid éifeachtach a chuireann go mór leis an nóta pearsanta sa dán
- Tá tús áite tugtha don dúlra sa dán
- Cur síos ar áilleacht na tuaithe
- Caitheamh anuas ar shaol na cathrach
- Rosc a thugtar ar an meadaracht seo
- Dhá bhéim i ngach líne
- Bunaithe ar rithim nádúrtha na teanga labhartha
- Samplaí d’uaim, comhfhuaim agus comhardadh deireadh
- Uaigneas
- Brón agus gruaim
- Imní
- Míshocracht
- Dóchas
